______________________________________________________________________________________________________________________________________________________
 
 
 
 
       
     
 
 hasikera >bizkaiera-euskalkia

  Sarrerea Geografia eta historia Sarrerea Historia eta iturriak
  Fonetikea eta Fonologia Mendebaldeko bizkaierea Fonetikea eta Fonologia
  Izen Morfologia Ekialdeko edo Markinako bizkaierea Izen morfologia
  Aditz Morfologia Gipuzkoako bizkaierea Aditz morfologia
  Sintaxia   Sintaxia
  Lexikoa    



 

 BIZKAIERA OROKORRA

 Aditz Morfologia

 Aditz jokoa


1. Lehen aldiko hirugarren pertsonearen markea, beste euskalkien z- ren ordez e- da, mendebaldeko herri batzuetan z- hori gorde arren (zauen, zotzon...):
      
a. eban, egoan (‘zuen’, ‘zegoen’)

2. Nori adierazoteko markak, aurreko bokala i ez danean, ez datoz bat batuagaz:
      a. iragangaitzak (-t, -tzu, -ko, -ku, -tzue, -ke): Jat, jatzu, jako,           jaku, jatzue, jake...
      b. eta iragankorretan (-st, -tsu, -ko edo –tso, -sku, -tsue, -ke           edo –tse): deust, deutsu, deuko, deusku, deutsue, deutse...

3. Batzuetan pluralgile bi batera agertzen dira: dituguz

4. Beste batzuetan batuan ez bezelako erabilerea daukie pluralgileek,
      
a. Dagoz, ebazan

5. Zu eta zuek pertsonak bereiztuteko –e jartzen da z-ren ondoren:
      
a.  Zoaz, zoaze.

6. Aditz laguntzaileko lotura hizkia –a izaten da normalean (baina baita –e be: datorrela):
      
a. Dagoala

7. Nor-nori saileko iraganaldia egiteko ‘oraina + -n’ egitura erabilten da jat/jatan

8. Ahalezko eta subjuntibozko jokoaldietan aditzak aspektu burutua hartzen dau:
      
a. sartu daiteke

9. Beste euskalkietako –ki amaierea –gi da bizkaieraz:
      
a. Erabagi

10. Laburketak oso errez ikusten dira indikatiboan:
      
a. esangotso (‘esango deutso’)

11. Lehen pertsonako markea –t- -r- bihurtzen da zenbait herritan:
      
a. dorala (‘dodala’)

12. Ahalezko eta baldintzazkoetan aldiaren markea nori baino lehen ipinten da, bokala aldatuz:
      
a. ekarri daikio (‘ekar diezaioke’).

13. Ez da te sartzen baldintzetan:
      
a. nintzake, ez nintzateke

14. Lehen aldiko markea –an da eta ez –en (baina: nentorren):
      
a.  nintzan

15. Edun aditzak galdu dau aditz librearen funtzinoa eta gaur egun laguntzailea da, besterik ez. Horretarako e(d)uki erabilten da:
      
a. egarri dauka

16. Edun-en hitano alokutiboetan j- tankerako ebakerak erabilten dira. Bizkaiera gehienean [j] ahoskatzen da, eta [x] Bizkaiko ekialdean, Deba arroan eta Aramaion.

17. Ahalezkoetan aldi hipotetikoa eta erreala nahastetan dira
      
a. ekarri neinke, ‘ekarri daiket’-en ordez

18. Ahalezko formetan laguntzaile iragankorra iragangaitzaren ordez erabilten da  askotan:
      
a. joan daiket

19. Ahalezko formetan forma zahar batzuek irauten dabe:
      
a. ekarri nei, ‘ekarri neinkean’-en ordez

20. Beste euskalkietako ari izan erabili ordez ibili, erabili, jardun eta eragon aditzak erabilten dira:
     
      
a. ikasten nabil,
      
b. lanean dihardu,
      
c. arineketan darabil,
      
d. beharrean daragoio,
      
e. kantau daroa

21. Aditz faktitiboetan –azo, -erazo erabilten da, -eragin –agaz batera.

22. Mugabakoari jagokon komunztadurea ez da gehienetan egiten, pluralean egiten dalako:
      
a. zenbat bide dagoz ?

23. Beste euskalkietan iragangaitzak diran aditzak, bizkaieraz laguntzaile iragankorragaz erabilten dira:
      
a. Urten dozu, igon dot...

24. Esaldia laburra bada aditz laguntzailea galdegaiaren ondoan ipinten da:
      a. laster zara etorri


________________________________________________

 Partizipio burutua -atu, -adu, -idu

1. Berba silaba bakarretatik datozen aditz batzuetan bikoxtasunak daukaguz:
      a. hustu / hutsitu
      b. balztu / baltzitu
      c. hoztu / hotzitu

2. -au amaieradun aditzak erromantzetik eratorritakoak dira, gehienak behintzat: (-adu > -au). Euskera zaharrean: errezadu, pentsadu... egiten ziran aditzak aspalditik -au egiten dira:
      a. errezau, ezkutau, harrapau, nahastau...

3. -idu amaieradunak erromantzetik eratorritako aditzak dira:
      a. leidu, eskribidu, korridu...

4. Ahoz gehiago laburtu dira:
      a. pentsa < pentsau
      b. kanta < kantau
________________________________________________

 Partizipio burutu bakoa. -iten, -tzen, -etan

1. Burutubako ohiturazko aspektua marketako mendebaldeko euskeraz -tzen, -ten, -tuten, -etan, -ketan markak zabal dabilz

2. -ten erabilten da aditz partizipioak honeetariko amaiera bat euki ezkero:
      a. -a, -e , -i, -o: lagaten, beteten, ipinten, erasoten...
      b. –l: hilten...
      c. -n egoten, esaten...
      d. -si, -zi:  hasten, ikusten, jausten, hazten, hezten, irazten
      e. -stu, -zt:  abesten, ahazten...
      f. -tsi, -txi, -tzi: goresten, ixten, janzten...

3. -tuten be erabilten da:  egosi > egosten / egostu > egostuten. Era berean: hustu > hustu -ten,ahaztu > ahaztuten, biztu > biztuten... eta enparauak gogortuten, lohituten...

4. -tzen erabilten da aditz partizipioak honeetariko amaiera bat euki ezkero:
      a. -tu / -du:  hartzen, sartzen (silaba bikoak)
      b. -tu / -du:  apurtzen, parkatzen...
      c. -tsitu, -tzitu: hutsitzen, hotzitzen...
      d. –idu:  hornitzen, leitzen...

5. Erromantzetiko -idu amaierako aditzetan ahoz -iduten eredua zabal dabil leku askotan:
      
a. sufridu > sufriduten

6. Komenidetan, abrozidetan... erakoak be entzun leitekez leku batzuetan.

7. -etan erabilten da aditz partizipioak honeetariko amaiera bat izan ezkero:
      
a. -au  nahastetan, izentetan, pasetan,

8. Ahoz -etan formea be indartsua da -e amaiera daukien aditzetan: bete > betetan, erre > erretan...

9. Ahoz: Arratia aldean: -tzean, silaba biko aditz batzukaz (batzean, hartzean, saltzean, sartzean…). Beste leku askotan -tzian, -tzien.

10. Leintz aldean –ketan erabilten dabe.
________________________________________________

 Aditz laguntzaileak

1. Indikatiboan izan, *edun eta *eutsi erabilten dira batez be.

2. Beste jokoaldietan *edin, eta egin (-i forma agertzen da bakarrik) be erabilten dira.

________________________________________________