| |
1.
Euskalki osoan, pluralean ez da bereiztuten nor
eta nork (-ak/-ek).
2.
/a/ organikoa daben berbek -a artikulua
hartzen dabenean -ea egiten dabe singularrean,
baina ez inesiboan edo pluralean: neskea baina
neskak.
3. Mugabakoan
datiboak -r hartzen dau leku askotan:
Mikeleri, horreri.
4. Soziatiboan,
oro har, -agaz erabilten da singularrean
(lagunagaz) eta -akaz (lagunakaz)
pluralean, baina baita -ekin be pluralean,
Ekialdeko eta Gipuzkoako bizkaieraz batez be.
5.
Soziatiboa -agaz eta instrumentala -az
askotan nahastetan dira ahozko euskeraz: Mutila(ga)z
(soziatiboa), Mutilaz (instrumentala).
6.
Ohikoa da -tik erabili beharrean -rik
erabiltea.
7.
Gehienetan -entzako erabilten da -entzat
-en ordez.
8.
-i buruz erabili ordez -en ganean,
-en inguruan eta -en goraberan
erabilten da.
9.
Berbeta batzuetan noraino adierazoteko
noragiño, noraño eta noranoik
erabilten dira.
10.
Batuaz norantz dana, bizkaieraz -runtz
da ekialdeko bizkaieraz eta -rantz mendebaldekoan.
11.
Mendebaldeko euskeraz izen bizidunen deklinabidea
NOR kasuaren ganean be egiten da. Euskera
batuaz eta ekialdeko euskalkietan, orokorrean,
NOREN kasuaren gainean..
a. Alabeagana
(alabiegaiñe) joan da. 'Alabarengana...'
________________________________________________ |
| Izenordainak
eta eratorriak |
1.
Izenordain pertsonaletako beste euskalkietako
forma indartuak bizkaieraz arruntak balitzaz lez
erabilten dira: neu, ni-ren ordez.
2. Edo
+ izenordain galdetzailea egiturako izenordain
zehaztubakoen sail osoa dago bizkaieraz: Edozer,
edonoiz, edozelan... gisako izenordainak erabilten
dira zernahi, noiznahi... eta antzekoen
ordez.
3.
Nor edo nor, zer edo zer, behin edo behin
formak erabilten dira norbait, zerbait, noizbait...
eta antzekoen ordez.
4.
Zer galdetzaileak balio plurala adierazo
behar dauenean, zertzuk erabilten da haren
lekuan.
a.
Zertzuk esan deutsuz horrek?
5.
Gaur egun hiztun askok zertzuk + izena
be erabilten dabe:
a.
Zertzuk gauzak erosi behar dira konbidadu-bazkarirako?
6.
Izenordain alkarkaria alkar da, Bizkaiko
hainbat lekutan arkal erabilten da kontsonante
trukaketaz, baita algar be.
________________________________________________ |
1.
Aldra zenbatzailea batzuetan animalia taldeak
adierazoteko erabilten da, eta beste batzuetan
taldea orokorrean adierazoten dau. Izenagaz alkarketea
egiten dau:
a. Gazte-aldra
handi bat
b. Ganadu-aldrea
2.
Apur bat zenbatzaileak zeozeren gitxitasuna
adierazoten dau.
a.
Patata-tortila apur bat jango dogu?
3.
Ato zenbatzailea batetik animalia taldeak
adierazoteko erabilten da eta, bestetik, taldea
be adierazoten dau orokorrean:
a. Behiak
atoan dabilz
4. asko-askoren
zentzun bera hartu leike bost zenbatzaileak
ingurune adierazkorretan erabilita.
a.
Bost bider esan deutsat
5.
Harridura-perpausetan baino ez da erabilten hamaika(txu)
zenbatzailea: balio enfatikoaz edozelan be. Ugaritasuna
adierazoten dau.
a.
Hamaikatxu sufridu genduan gerrea zala eta
ez zala.
6.
Edozenbat zenbatzaileak ugaritasuna adierazoten
dau. Izenaren aurretik erabilten da, inoiz bera
bakarrik be bai.
a. Pagadi
haretan edozenbat perretxiko batu genduzan.
7.
Franku zenbatzailea, esangureari jagokonez,
asko eta ugariren antzekoa da. Batzuetan,
adberbio moduan erabilten da eta nahikoren parekoa
izan daiteke. Izenari laguntzen deutsanean honen
aposizinoan ipinten da.
8.
Guraina edo gure adina konparazino-egituran
oinarrituriko zenbatzailea da. Honen lekuan zenbatgura
erabilten da beste leku batzuetan.
a.
Guraina jan eta edan egin ondoren, lotara joan
ziran.
9.
Horrenbat zenbatzailea mendebaldean erabilten
da konparazino-zentzunaz, horrenbeste edo
horrek beste adiereagaz.
a. Zenbat
kostau jatzu. Mila hogerleko edo? - Bai, horrenbat.
10.
Mordo zenbatzailea ugaritasuna adierazoten
dau eta izenaren atzean ipinten da.
a. Jente
mordoa
11.
Nahia zenbatzailea ugaritasuna adierazoten
dauen berba mugatzaileduna da.
a.
Nahia daukagu piperra.
b. Piper
nahia daukagu.
12.
Zarrastada eta parrastada zenbatzaileak
batez be likidoakaz erabilten dira eta izenaren
atzean ipinita.
a. Ur parrastada
bat
13.
Ugaritasuna adierazoteko beste zenbatzaile bat
da partida.
a. Opari
partidea ekarri deusku.
14.
Batuazko pila baten sinonimoa da pilo.
Ugaritasuna adierazoten dau.
a. Jente
piloa egon zan atzoko batzarrean.
15.
Zenbatgura zenbatzaileak ugaritasuna adierazoten
dau eta izenaren aurrean jarten da.
a. Haregaz
zenbatgura barre egingo dozu.
16.
Pitin(txu) bat zenbatzaileak urritasuna
adierazoten dau eta izenaren atzean jarten da.
a. Itxaron
pitintxu baten
17.
Bizkaierearen ekialdean oro zenbatzaileak
bizirik dirau oraindino:
a. Ikasle
oro, Ikasleak oro
________________________________________________ |
1. Bereizia
da bizkaiereak agertzen dauen erakusleen taulea,
batez be pluralari jagokonez, erro berbereko erakusleak
erabilten diralako singularrean eta pluralean:
| NOR |
hau,
hori, ha |
honeek,
horreek, hareek |
| NORK |
honek,
horrek, harek |
honeek,
horreek, hareek edo hak |
| NORI |
honi,
horri, hari |
honeei,
horreei, hareei
edo
honeri, horreri, hareri. |
| NOREN |
honen,
horren, haren |
honeen,
horreen, hareen. |
| NORENTZAT
|
honentzat,
horrentzat, harentzat |
honeentzat,
horreentzat, hareentzat. |
| NORENDAKO |
honendako,
horrendako, harendako |
honeendako,
horreendako, hareendako. |
| NORGAITIK |
honegaitik,
horregaitik, ha(re)gaitik edo
haugaitik horigaitik hagaitik. |
honeekaitik,
horreekaitik, hareekaitik |
| NOGAZ |
honegaz,
horregaz, ha(re)gaz |
honeekaz,
horreekaz, hareekaz. |
| ZEREZ |
honezaz,
horrezaz, ha(re)zaz
edo
honez, horrez, harez |
honeezaz,
horreezaz, hareezaz
edo
honeez, horreez, hareez . |
| NON |
honetan,
horretan, ha(re)tan |
honeetan,
horreetan, hareetan. |
| NONGO |
honetako,
horretako, ha(re)tako |
honeetako,
horreetako, hareetako. |
| NONDIK |
honetatik,
horretatik, ha(re)tatik |
honeetatik,
horreetatik, hareetatik. |
| NONDIK |
honetarik
edo honik, horretarik,
ha(re)tarik edo harik |
honeetarik,
honeetarik, hareetarik. |
| NORA |
honetara,
horretara, ha(re)tara |
honeetara,
horreetara, hareetara. |
| NOrenGAN |
honegan,
horregan, ha(re)gan |
honeekan,
horreekan, hareekan. |
2.
Herriko euskeraz eredu bi dira nagusi: bata, erakuslea
eta gradu bereko artikulua erabilten dituana (hau
andreau, hori gizonori, honeek gazteok...);
bestea, erakuslea edozein izanda be -a / -ak
artikuluak erabilten dituana (hau andrea, hori
gizona, honeek gazteak...).
3.
Leku batzuetan azentu bereizgarria erabilten da
forma bikoxtuak ezbardintzeko: aréntzat/árentzat
4. Erakusle
indartuak sortzen dira -xe, ha-, ber-, eur-
hizkien bidez:
Hauxe,
horixe, haxe
Berau, berori,
bera
Eurak, eurok
Haau, haori,
haa
________________________________________________ |
1. -dade
atzizkia erabilten da batuaren -tatearen
ordez izen abstraktuak osotzeko.
2. -eru
atzizkia erabilten da, lanbide izenetan batez
be, egilea adierazoteko: tanbolinteru.
3.
-zino atzizkia erabilten da -zioren
ordez: botazino.
4. -do
atzizkia erabilten da ugaritasuna adierazoteko:
bizardo.
5.
-zto atzizkia erabilten da ugaritasuna
adierazoteko: gosezto.
6. -ga
atzizkia erabilten da eztasuna adierazoteko: indarga.
7.
-tzaka atzizkia erabilten da adberbioak osotzeko:
isiltzaka.
8.
-to atzizkia, berez, izaki baten txikitasuna
adierazoteko txertatzen jake berbei. Baina mendebaldeko
euskeraz, -to atzizkiak ia beti handi-zentzuna
emoten deutse izenei, -txu atzizkiak, ostera,
txikitasuna adierazoten dau. Halandaze, gaur egungo
euskeraz, berba askotan -to / -txu aurkakotasuna
dogu, lehenengoa izaki bat handiagotzeko eta bigarrena
txikiagotzeko:
a. Andra/
Andrato/ Andratxu
b. Gizon/
Gizato/ Gizontxu
c. Neska/
Neskato/ Neskatxu
9.
Arean be esapideak, bape graduatzailearen
balio eta eremu bera hartzen dau eta ezeztapena
agertzeko erabilten da. Harek baino erabilera
mugatuagoa dauka, ostera.
a. Ez da
izan arean be gozoa atara deuskuen ardaoa.
10.
Bape graduatzailea ezeztapena agertzeko
erabilten da eta zabal-zabal dabil bizkaieraz.
a. Hori
egoerea ez da bape samurra.
11.
Upealako graduatzailea nonor edo zeozer
handia, ona edo itzela dala agertu gura danean
esaten da.
a.
Upealako etxea daukie Bakion.
12.
Bizkaieraz, aurrekoak lez, bada handitasunaren
barri emoten dauen beste graduatzaile bat: lakoxe.
a.
idiskoa lakoxe morroia ikusi neban hondartzan.
13.
Bizkaian, -egi atzizkia erabili beharrean,
sarritan lar erabilten da aurre-berba lez,
bai adjektiboaren bai aditzondoaren aurretik:
a.
Lar ona da
________________________________________________ |
| Hizki
eta posposizino batzuk |
1. Adi posposizinoaren erabilerea
da itxaroten dagoala adierazotea (-ren
daroala), eta begira dagoala adierazotea (-ri
edo -ra daroala):
a. Gure
adi egon barik, arin alde egiten dau.
b. Umea
koloreei adi egoten da.
c. Albora
adi barik, joan zaitez aurrera adi,
atzerik hara inor jo ez
daigun!
2. Aginean edo aginik posposizinoaren
erabilerea, testuetan batez be, arriskua azaltzen
daben aditz partizipioen ondoan, -teko
zorian, -teko puntuan adierazoteko:
a. ikusirik
zeuen arimaak […] infernuko oxinean ondatu
aginean,
etzaree [ansiatuko] larrituko […]?
3. Alboan posposizinoaren erabilerea
egiten da izen soilagaz edota -en genitibo atzizkidunagaz,
ondoan adierazoteko. Gaur kasu-atzizkiakaz (-an,
-ko, -tik, -ra) agertzen da normalean.
a. Etxe
alboan pinua sartu dabe.
4. (-) arren posposizinoa erabilten
da izen-adjektiboakaz eta aditzizenakaz:
a. Izenakaz:
bildurrarren, damuarren, gitxiarren, itxurarren,
Jainkoarren,
b. Adjetiboakaz:
alperrarren, (zeure) ederrarren, nagiarren...
c. Aditzizen
eta aditz partizipioakaz: Guk gura izan ez
arren, beste
askok bai gura leukie.
5. Ate posposizinoa -tik
atzizkidun berbakaz erabilten da gehienbat gaur
egun, baina lehenago -z instrumentalaz,
at, kanpo, landa, leko adierazoteko:
a. Eguneroko
zereginetatik ate izaten eban lagunakaz
kafetxua hartzeko
astia.
6. Atxakian, atxakiagaz erabilten
da dala-eta, estakuruan, desenkusa adierazoteko
bai izen edo izen-multzoak -en dauela (zeozeren
atxakian), bai aditzizenagaz (Hara joateko
atxakian ez genduan eskolarik emon) eta
bai mendeko perpausetan be, aditz jokatuari -n
atxakian erantsiz.
7. Atxina, itxina, atxine, itxine
posposizinoa erabilten da -tik aurrera, -tik
zehar, -an gaindi, -an barrena egituren zentzun
berberan:
a. Gure
mutilek hartu dabez oporrak, eta hortik atxina
joan dira.
8. Bako posposizinoa erabilten da
eztasuna edo gabeziaren adiera nagusiagaz, batez
be adjektiboak sortzeko eta aditz partizipioagaz
edota partizipio-perpaus oso bategaz. Beste euskalkien
'gabeko' posposizinoaren sinonimoa da:
a. Amaibako
b. esan bako,
ikusi bako, etorri bako
9. Barik, baga, bagarik beste euskalkien
'gabe' posposizinoaren sinonimoa da:
a. Lagun barik
b. Gure diruak
barik
c. Ezer barik
d. Esan barik
10. Barri, barria, barririk posposizinoa
beste euskalkien 'berri' posposizinoaren parekoak
dira.
a. Zuk dakizu
horren barri
b. Hemengo
barri
c. Abade egin
barri
11. barru(an) eta enparauak ekialdeko
euskalkien 'barne' posposizinoaren sinonimoak
dira.
a. Etxearen
barrura
b. Astebete
barru
c. Danok barru!
12. beste, bestean, besteko posposizinoak
kantidadea adierazoteko erabilten dira, eta 'adina'-ren
sinonimotzat hartu daiteke.
a. Ha beste
izan.
b. Hemengo
beste ez dago beste inon.
c. behar dan
beste...
13. duin posposizinoa Bizkaiko tradizinoan
agiri dan moduan, ekialdean doi daukagu.
Duin erabilten da bardintasunezko konparazinoa
egiteko, nahikoa edo behar-beharrezkoa dana adierazoteko
eta gai izan adierazoteko:
a. Liburu
hau ez da argitara aterateko duin
b. Jangoikua
duin edo gehiago...
c. Honegaz
duin daukagu gure zorrak pagetako
14. Edu arrunta eta eredu
klasikoa erabilten da izen, izenordain, erakusle
eta antzeko kategoriakaz sintagma gehienbat nor
edo nork kasuetan dala; berbetaatzizkiaz;
aditzizenaz, -teko toki-genitiboaren ondorik...
Posposizino honen sinonimoa '-ren arabera', '-modu'
batzuetan (gaur be) izen edo izen-multzoa -en
atzizkiaz doala; aditz jokatuaren ondoren, -n
da.
a. Zuk edu
kulpa edo gehiago dauka berak.
b. honen eduko
gizonak.
c. ez esatea
gurako zenduan edu
d. Jo-ala
makillada artzeko eduko astotzar andija
15. Erruz posposizinoa esangura
negatiboaz erabilten da: zoritxarreko barriren
bat adierazoteko -en atzizki genitiboaz
lotzen da beti.
a. Guraso
batzuen erruz
16. garrenean, -garren, garrenera, garrenetik,
garreneko, garrengo posposizinoak bizkai euskeraz,
beste euskalkietan gitxi ikusten dan erabilera
bat dauka, hasikeratik une jakin batera heltzen
dala adierazoteko (handik / harik … -ra)
erabilten dalako. Denpora eremuko izenakaz erabilten
da batez be, orduekaz eta izen batzuk bete
hitzaz osotzen dira unidadea edo bat izatea
adierazo gura danean.
a. Hemendik
ehun urte garrengo holantxe egotea gura
leuke.
b. handik
urtebete garrenera
c. ordu erdi
garrenean
17. ginoan, gino, ginoko posposizinoak
goren graduko konparazinoa eta bardintasunezko
konparazinoa adierazoteko erabilten dira.
a. Horretaginoko
ume lotsabakorik ez da inon izango!
b. Jausitakoa
handiagoa dan ginoan, durundia handiagoa.
18. Dan ginoan esapideak esangura
egina dauka: ahal dan bestean, ahalean.
19. goien posposizinoa eta enparauak
goiko parte edo alderdia adierazoteko erabilten
dira eta denpora zentzuna hartzen dabenean, akabuko
aldia:
a. udagoien,
astegoien,
b. Deba goiena...
c. XIX. mende
goieneko autoreak
20. hur, hurrean, hurreko posposinoak
inguru, aldera posposizinoen sinonimoak dira
a. Hemendik hur bizi da.
b. Bere hurrean
bizi dau alabea.
c. Hamabiak
hur-hurrean dira
21. Lain edo lagin berba
zaharrak atal, parte, neurri esangura dau.
Konparazino egiturak eregiteko atzekari lez erabilten
danean, kantidade-bardintasuna adierazoten dau.
a. jateko
lain
b. etxerako
lain
22. lako, lakoxe(a), beste
euskalkien bezalako eta 'bezalakoxe'-ren sinonimoak,
Bizkaiko autore klasikoek lango formari
abegi handiagoa egin deutsie. Baino lako
eta lango darabilez autore nagusiek, lango
sarriagotan daroela. Halanda be, gaur egun jokera
nagusia lako erabiltea da.
a. zu lako
b. Umeak lako
c. Umeen lako
23. Legez eta honen aldaerak diran
lez, letxe, legezko posposizinoak beste
euskalkietakoak bezela posposizinoaren sinonimoak
dira. Legez tradizino idatzian erabili
izan da, besteak XX. mendean zabaldu ziran batez
be. Forma indartuak letxe eta legetxe
dira.
a. neskak
lez
b. hemengo
lez,
c. Agindutako
lez...
24. Ostean posposizinoa denporearen
eremuan, ondoko edo geroko aldiunea adierazoteko
erabilten da edo atze posizinoa espazioan.
a. Mezearen
ostean
b. Etxe ostean
25. pekoan eta pekora posposizinoak
(norbaiten edo zerbaiten ardurapean dagoala adierazoteko)
bitzuk erabilten dira, baina Ekialdeko eta Gipuzkoako
bizkaieraz (Ondarroa, Eibar, Markina...) bigarrena
entzuten da.
a. haren pekora
geratu ziran umeak.
26. pentzuan posposizinoa erabilten
da zerbait edo norbaiten menpe dagoala adierazoteko.
a. seme-alabak
amaren pentzuan geratu ziran.
b. Ez egon
nik ekarteko pentzuan.
27. Podezuz, porasuz, podazuz, podezuz...
posposizinoak gauzea zeren ondorena dan adierazoteko
erabilten dira, hots, '-ren puruz', '-ren poderioz',
'-ren (k)ariaz' posposizinoen sinonimoak dira.
a. Denporearen
podezuz
28. pozean, pozaz posposizinoak
erabilten dira ilusinoa eta itxaropena adierazoteko
a. Horrexen
pozean joan
b. Herrira
joateko pozean
29. Podezuz posposizinoaren sinonimoa
be bada puruz posposizinoa.
a. urteen
puruz
________________________________________________ |
|
|
|
