______________________________________________________________________________________________________________________________________________________
 
 
 
 
       
     
 
 hasikera >bizkaiera idatzia



Literatura Klasikoa
Hiperbizkaierea
Gaurko Ereduak Atarikoak
Egunkaria (www.bizkaierea.com)
Labayru Ikastegia (www.labayru.com)

 
 
 Literatura Klasikoa

Bizkaierea, literatur euskalki legez, ez zan berandura arte landu. Egon egon dira bizkaieraz idatzitako testuak baina, esandako moduan, literatur hizkuntzearen eregiteari jagokonez, bizkaierea ez zan XIX. gizaldira arte literatur euskalki bilakatu. XVI. mendekoak dira lehenengo idazlanak, eta idazkiotan gipuzkerea baino landuago agertzen jaku, gorde diran izkribuetan behintzat. Dana dala, hurrengo mendeetan, XVII. eta XVIII. mendeetan hain zuzen, nabarmena izan zan beheraldia. Lapurtereak euki eban hasikeran garapenik handiena eta gero, Larramendiren ondorengo berbizkundeagaz, gipuzkerea indartu zan gehien. Bizkaierazko literaturearen urterik garrantzisuenak 1802-1803 izan ziran, eta idazle bi nabarmendu ziran gehienbat: Mogel eta Añibarro. Duda barik, idazle handi bi horreek eregi eben bizkaiera idatzia, bide ezbardin bi urratu baebezan be. Mogelek Markinako eskolea deitutakoa sortu eban, eta Arratiako eskolea, barriz, Añibarrok. Edozelan be, XIX.eko lehenengo urteetan gertau zan loraldiaren ostean, mendearen erdialdean, bizkaieraz idatzitako literaturea nabarmen gitxitu zan. Datuok garbi ixten dabe adierazotako egoerea:

Urteak Argitaratutako liburu barriak
1800-1820 15
1840-79 5


Kontuak kontu, XIX. mendearen azken hamarkadan bebizkundea gertau zan barriro, eta urte horreetan bizkaieraz argiratutako liburu eta artikuluen kopuruak gora egin eban, aurreko garaietan baino askozaz gehiago. Oso garrantzitsuak izan ziran urte horreetan sortutako lehenengo aldizkariak, Euskalzale eta Ibaizabal esate baterako, R.M. Azkueren zuzendaritzapean. Horreez ganera, Euzkadi izeneko aldizkaria be plazaratu zan, geroago egunkari bilakatu zana. Aldizkari-egunkari honek abertzaleen giroagaz lotura handiagoa eukan. Euskalzaletasuna be, asko garatu zan sasoi horretan, eta horregaitik euskerearen ganeko idazlan asko eta asko argitaratu ziran. Arlo honetan aitatu beharrekoak dira izen batzuk: Resurrección María Azkue, Sabino Arana Goiri eta Arrandiaga; baina ez ziran izan idazle honeek arlo honetan jardun eben bakarrak. Zoritxarrez, eta bizkaiereagaz lotuta, susperraldi honetan, muzin egin jakon aurreko literatur tradizinoari eta literatur hizkuntza barri eta "garbi" bat eregiteari ekin jakon: hiperbizkaierea deitutakoa. Horrenbestez, XIX. mendearen hasikeran loratu ziran Arratiako eta Markinako eskolek abiatuarazotako berbetea albo batera laga zan, eta Azkuek eta Aranak beste bide bat jorratu eben bizkaierarako.




 Hiperbizkaierea

1890-1936 urte bitarteko epearen inguruan berba egiten danean, gauza bat azpimarratzen da: garbizaletasunaren erreinua izan zala. Arlo horretan aranatarren eskolea agertzen jaku garbizale lez, eta azkuetarren eskolea, barriz, herriko euskerearen alde. Holan dino Villasante zanak:

"Alde batetik, aranatarren eskolea daukagu (ezaugarriak gorago azaldu doguz). Hareen jokerea zehatz barriztatzailea eta guztiz garbizale eta neologismozalea izan zan. Hizkuntzea aldez aurretiko eta logikeagaz lotutako erixpideen arabera antolatu eben, benetako erabilereari bizkarra emonez. Horreen kontra (bakotxak bere ñabardurakaz), Azkuek, Kanpionek eta Urkixok beste bide bat eregi eben. Jokera honen arabera, euskerearen ikerketea eta beronen literatur erabilerea oinarritu behar ziran, bai aurreko literatur tradizinoan eta bai ahozko berbakeran be".

Baina geroago ikusi izan danez, azkuetarrak be aranatarrakaz bat datoz gai askotan, eta bai batzuen eta besteen testuetan aurreko tradizinoagaz zerikusirik ez daukan gertaera franko ikusten da. Ganera, hiperbizkaierearen iturria, hau da, bizkaierazko literaturearen aditz morfologia gramatika-eritxien arabera aldatzeko saio nagusia Azkueren Euskal-Izkindea izan zan. Urte batzuk geroago, Manuel Arrandiagak, aranatarren eskolearen sortzaile nagusienetako batek, Euskal-Izkindean jasotako ondarea garatu eban.

Ikusi daiguzan honeek testu biak:

Azkue, Euskalzale 1897:

"Eztot gomuta nik gaurrarte eskatu dautsadan gauzarik iaritsi edo eskuratu eztodana. Iaungoiko guztiz altsuak beste zorionekoai iarispide bat edo beste emon izan dautse gutzat eskergarri edo mesedeak lortuteko. (...) Merkatari oni, il-orduan, Andra Maria ta bere Semea ta Iose agertu iakazan: da esan eutsen: "Zeuk zeure etsean artuten izan gozuzan eskero, geuk geurean artu gura zauguz".

Arrandiaga (aranatarren eskolea, Goizparaik eta Beldubaik egina)

"Goizpara, edo goizpera ereisten dautsagu euskeraz erdeldunen agoz evangelium, evangelio, évangile, ta a. danari. Eta eretxi, be, egoki eretxi Goizpara. Goiko Jaunak bere Semiagaz bidaldu dauskun izpar ona, gotik. Beragandik bidaldu dausku. (...) Josu-Kisto'z atxin iagiko diran gustijaik, ari gogor onetan jo ta autsi egingo dira, autsi sakabanatu ta deuseztu egin diran letz erromatar agintzamendunaik eta Doibatzaren beste etsai gustijaik. Batenbatzu biztaldi onetan zoruntsu, Josu-Kisto'ri jarkita, be, bixi baldin ba-dira. Josu-Kisto'ren epai-gunari eztautsae iges egingo, ta Berak orduban, jo ta apurtu egingo dauz."

Honeen testu bion bitartez adierazo gura dogu eskola bien artean baegoala holako batasun bat edo, berbak eta ortografia albo batera lagata. Aitatutako batasuna aditz morfologian agertzen da. Eskola bitzuek aditz sistema erabat barritua erabilten eben, ordura arte dokumentau bakoa. Sistema barriaren agiriko ezaugarria ondokoa zan: bizkaierarako beste euskalkietatik gehien urruntzen diran formak hartu ebezala eta ez, esaterako, gipuzkereagaz bat datozanak:

1. -It- pluralgilea baztertu eben, eta horren ordez -z hobesten da, Bizkaiko leku askotan -it- erabili arren: dodaz, dabez, nebazan...
2. Zer-nori-nork jokoko aditz formetan bizkaieraz -eu- erabilten dan arren, eredu honen arabera idatzitako testuetan -au berridazten da.
3. Ezaugarri nagusi bi horreez ganera, hiperbizkaierearen eredua finkauta ez egoanez, diferentziak agertzen ziran idazle batetik bestera (urten eta igon aditz iragangaitzakaz erabilteko jokerea, galdera berbez osotutako esaldiak alde batera lagatea...).

Hiperbizkaiereak euki eban arrakastea gaur egun sinesgatxa gertau arren, sasoiko giroagaz lotu behar dogu eta, batez be, aitatutako ereduak abertzaleen artean euki eban harrera onagaz.
Gerra ostean, barriz, Aita Villasanteren, Lino Akesoloren eta A. Irigoienen eraginez batez be, bizkaierea bere aurreko jokerara itzuli zan, mendebaldeko tradizinora hain zuzen be, Mikel Zarateren bidetik, Labayru taldeak orain arte landu dauen legez.

 



 Gaurko Ereduak Atarikoak

Azken urteotan bizkaiereak aurrerapauso handiak emon dauz normalizetako bidean. Hurrengo lerroetan ikusiko dan legez, bai Labayru ikastegiak www.labayru.com eta baita Egunkariak www.bizkaiera.com be proposamenak egin ditue ildo honetan. Alabaina, kontrako ahotsak be entzun dira, batzuen ustez ez dalako inondik be beharrezkoa eta, gehiago be, hartutako bidea, euskerearen osasunaren kontrakoa be izan daitekeala idatzizko bizkaiereari jagokonez behintzat. Eztabaidea orain dala ehun urte be pil-pilean egoan:

"Ante esta cuestión de vida ó muerte del Euzkera, ¿qué importará al patriota bizkaino que sólo se escriba en Euzkera guipuzkoano, ó que el verbo ó algunas palabras euzkéricas ó terminaciones aquí usadas, cedan su vez á las que otra región vasca emplea?... (Federico de Belaustegigoitia, Por la lengua nacional vasca, Bilbao, 1909, 22. orr.)


Dana dala, gerra aurrean be hasi zan tradizinoagaz bat etorren bizkaierea idazteko eredu bat, nahiz eta garai horretan hiperbizkaierea nagusi izan. Sebero Altube izan zan, Azkueren Morfología Vasca-ri eginiko "Observaciones" izeneko idazlanean, aditzean zein beste arlo batzuetan, eredu klasikoaren argia erakutsi ebana. Zamarripak be, bizkai herri-euskeraren argibide jakingarriak emon zituan. Gerra ostean, Arantzazuko frantziskotarrek be gramatika-ohar zuzenak eskaini zituen. Joseba Intxaustiren Euskal-Aditza. Gipuzko-bizkaierak (1960) gramatikeak, esate baterako, euskalki literarioen tradizinorik onenak izan zituan iturri. Tradizino zaharraren iturrira jo eban Eusebio Erkiagak bere literaturgintzan eta era apalagoan Aresti edo Irigoienek eta Mikel Zaratek, Derioko Seminarioan eta Udako Euskal Ikastaroaren gerizpean landu zituan idazlanetan. Derioko Udako Euskal Ikastaroa izan zan 1970etik gora bizkaierazko eredu idatziaren eta haren literatur emoitzearen ikaskuntzan saiorik gehien egin zituana. 1977tik aurrera, barriz, Labayru Ikastegia arduratu zan bizkaiereaz. Beranduago, Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak, Euskara Zerbitzuaren bidez eta Labayru Ikastegiko irakasleakaz alkarlanean, oinarrizko arau batzuk finkatu zituen: Bizkaieraren idatzizko arauak. Deklinabidea eta aditza (1983) eta Bizkaierazko Joskera (1984). Azken urteotan, bizkaiereak birloralditxua euki dau. Luzaroan galarazota euki dituan esparru batzuetan be lekutxua egin jako. Gaur bizkaierea erabilten da euskaldun helduen eskoletan (Labayru Ikastegia), argitaletxe batzuetan (Ibaizabal), Bizkaia Irratian, zenbait ikastolatan, Bizkaiko Batzar Nagusietan, zenbait udaletan..., aldizkariren baten, eta batez be, Euskaldunon Egunkariak argitaratzen dauan Bizkaia gehigarrian. Ezin ahaztu, baita, bizkaieraz dagoan aldizkari digital bakarra: Bizkaie aldizkari elektronikoa alegia. Mendebalde izeneko alkarteak be behar handia egin dau bizkaierearen ganeko jardunaldiak antolatzen eta ikerketak suspertzen.

 


 Egunkaria

Bizkaierea: Oinarrizko Tresnak atalean, bizkaiera estandarrean idatzi edo berba egiteko behar diran oinarrizko tresnak eskaintzen ditue. Han esandakoa Euskaldunon Egunkaria Bizkaia gehigarrian erabilten da, ha argitaratzen hasi zanetik. Hemen bizkaiera estandarrean idatzi edo berba egiteko gaur egun dagozan oinarrizko tresnak batu eta danak batera eskaintzen dira. Hau da, aditza eta deklinabidea (Euskaltzaindiaren oneritxidun Bizkaieraren Idaztarauak liburuan jasoak eta osotuak) eta oinarrizko gramatikea eta hiztegia batzen ahalegindu dira. Erabilitako iturriak ugari dia: Bizkaieraren Idaztarauak: Deklinabidea eta Aditza eta Bizkaierazko Joskera (Eusko Jaurlaritzaren Euskara Zerbitzuak argitaratutakoak biak), "Bizkai euskera idatziaren morfologia-eredurako zertzeladak" eta "Menderagailu batzuen inguran" artikuluak (Adolfo Arejitarenak), eta Euskal Gramatika Osoa (Ilari Zubirik idatzia). Ganera, Euskaltzaindiaren idaztarauak eta gomendioak kontu-kontuan hartu dira. Beste alde batetik, hizkuntzearen ganeko itaunak eta kontsultak egiteko prestauta dago gune hau.



 Labayru Ikastegia

Labayruk bizkai euskerearen eredu jagiari itxura egonkorrago bat emoteko beste ahalegin bat egin dau: Bizkai Euskeraren Jarraibide Liburua. Lehenengo pausuak. Argitaratutako liburuan, bizkaierearen hitz-joko, esate-modu, sintaxi-berezitasun eta esangura askoren argibide eta norabideak aurkituko dauz irakurleak, morfologi ereduakaz batera. Behar hau ez da hutsetik sortu: bizkai euskerearen inguruan lehenagotik egin diran finkatze-ahaleginen jarraiko katebegia da. Gerra ostean euskerearen batasunaren beharra nagusitu eta hatarako egarria biztu zan, eta bizkai euskerea gitxienduta geratu zan. Halan da be, idatzirako gramatika-araubideak isurtzen joan dira. Erabilten dan bizkaiera eredua tradizino idatziaren eta ahozko euskera biziaren ardatzetan oinarritua dago.

Aitatutako liburuan deskribetan diran alderdiok honeek dira: deklinabidea, graduatzaileak, hitz-atzekariak, determinatzaileak eta berben sortze-bideak. Joskereari, gitxi-gitxi baino ez jako heldu, beste liburu baterako itziz.