______________________________________________________________________________________________________________________________________________________
 
 
 
 
       
     
 
 hasikera >kulturea

Sarrerea Erdi Aroa Historia
Genero narratiboa XVI. mendea Izen batzuk
Genero lirikoa XVII. mendea  
Genero paremiologikoa XVIII. mendea  
Genero dramatikoa XIX. mendea  
  XX. mendea  
  XXI. mendea  



 LITERATURA IDATZIA

 XIX. mendea

Luis Luziano Bonaparte
Joan Antonio Mogel Urkitza
Pedro Antonio Añibarro
Pedro Pablo Astarloa
Pedro Jose Patricio Astarloa Iturri
Fr. Bartolome Santa Teresa
Joan Mateo Zabala
Joan Jose Mogel

 JOAN ANTONIO MOGEL URKITZA

Eibar 1745. Markina 1804
Izen handia bizkaierearen historian. Juan Antonio Mogel, bizkaierazko literaturearen sortzaileetariko bat izan zan, Añibarrogaz batera. Bizkaieraz eta gipuzkeraz be idatzi eban Mogelek, baita lapurteraz zatitxu batzuk be.
Haren obran, alde batetik, dotrinak dagoz eta, bestetik, euskaldun edo erdaldun eskolatuentzako obrak euskerearen balioa argitzeko asmoz. Euskerazko dotrinak maila apaleko abadeentzat egindakoak dira, baina euskera landua erabiliz. Peru Abarca, Versiones bascongadas de varias arengas... liburuak literatur obra jatorrak dira, irakasteko asmoagaz idatzitakoak, sasoi neoklasikoan ohikoa zan lez. Ganera, bestelako lan batzuk be idatzi ebazan euskerearen ganean, eta gipuzkera-bizkaiera hiztegitxua be osotu eban.

Obrak:

A/ Dotrinagaiak

1. Confesio ta Comunioco Sacramentuen gañean Eracasteac (Iruña, 1800)
Gipuzkeraz .
2. Confesino Ona edo Ceimbat gauzac lagundu bihar deutseen Confesinuari ondo eguiña izateco. Ateraten dau arguitara Bizcaico eusqueran ...(Gasteiz, 1803).
Aurrekoaren zati bat bizkaieraz ipinita.
3. Cristinauaren jaquinvidea.
Asteteren itzulpena.
4. Cristau eracasle euscalduna.
Argitaratu bakoa. Gipuzkeraz.

B/ Beste lan batzuk

1. Peru Abarka. PERU ABARKA
Izenburu osoa: El doctor Peru Abarca, catedrático de la lengua bascongada en la Universidad de Basarte o Diálogo entre un rústico solitario bascongado y un barbero callejero llamado Maisu Juan.

Peru eta Maisu Juanen arteko berbaldiak dira liburuaren ardatz. Peru baserritarra euskaldun ona da eta Maisu Juan, barriz, kaletar eskolatua, baina euskera zakarra erabilten dauena. Obra hau ez zan argitaratu idatzi zan garaian (1802), eta mendea amaitu arte ez eban argia ikusi (1881). Euskal nobelearen lehenengo saiotzat hartu izan da.
Peru Abarkak finkatu eban bizkaierea euskalki literario lez, eta Sabin Aranak eredutzat ipini eban.


2. Versiones Bascongadas de varias arengas y oraciones selectas de los mejores autores latinos o Demostración práctica de la pureza, fecundidad y elocuencia del idioma Basquence contra las preocupaciones de varios escritores extraños y contra algunos bascongados, que sólo tienen un noticia superficial del idioma patrio. (Tolosa, 1802)

Gipuzkeraz dagoz, baina Peru Abarkaren amaieran bizkaieraz emoten dira.

3. Nomenclatura de las voces guipuzcoanas, sus correspondientes vizcaínas y castellanas, para que se puedan entender ambos dialectos.


C/ Ipuinak

J.A. Mogelek ipuinak be idatzi zituan, gipuzkeraz eta bizkaieraz batez be. Haren loba Bizentak gipuzkeraz argitaratu zituan ipuin batzuk (Ipui Onac, Donostia: 1804), baina beste asko galdu egin dira. Bizenta Mogelek, Joan Mateo Zabalak (Fábulas en dialecto bizcaino) eta Jose Antonio Uriarte frantziskotarrek (Poesía bascongada. Dialecto bizcaíno) horreetariko batzuk jaso zituen euren ipuin-bildumetan.

D/ Gaztelerazkoak

Erderaz be idatzi eban: La Historia y Geografía de España ilustradas por el idioma vascuence, Disertaciones (esaterako "Disertación histórico-geográfica sobre los íberos y sicanos que entraron en el Lacio y territorio de Roma introduciendo el idioma vascuence", Memorial Histórico-Español liburuan argitaratua, VII, 1854), Apología de la lengua bascuence contra las erradas ideas y conjeturas de D. Joaquín Traggia (Euskalerria 1891, XXV.etik aurrera) eta Correspondencia epistolar con D. José Vargas Ponce.

________________________________________________