Gramatikea

1890-1936 bitartean garbizaletasuna izan zan nagusi. Garbizalekeria, barriz, Sabino Arana eta beronen jarraitzaileakaz lotzen da, aranatarren eskoleagaz hain zuzen. Azkue, ostera, herri-euskerearen sustatzailea izan zan. Dana dala, Itziar Lakak erakutsi dauen lez, Azkuek berak sortu eban garbizalekeriaren herensuge ha, geroago jazarri jakon arren. Urte horreetan garatu zan bizkaiera idatziaren ereduan, aitatzeko modukoa da Azkue gaztearen lanak euki eban eragin handia. Azkueren eragin hori bitarikoa izan zan: batetik, garbizaleek erabiliko eben hizkuntza-eredu idatziaren ardatz nagusiak sortu zituan, eta bestetik, garbizaleen ereduari jazarten jakon eredu herrikoiagoaren buru dogu: "Morfología vasca" agertzen da horreen artean nagusi. Horrenbestez, kontraesana emoten badau be, Azkueren itzala aurkitzen da bizkaiera idatziaren eredu bitzuotan:

Garbizaleek eratu eta erabili eben eredu idatziari, Mitxelena irakasleak hiperbizkaiera izena jarri eutson. Ganera, eredu honetan ganerako euskalkietatik gehien bereiztuten ziran aditz eta hitzak aukeratzeko jokera nabarmena agertzen zan. Hiperbizkaierearen iturria, hau da, bizkaiera idatzi barri honen iturri nagusia, Azkueren Euskal Izkindean aurkitzen da. Izkindean aurkeztuten jakun euskerearen eredua ez da hutsetik eregi, eta Astarloaren "Discursos Filosóficos sobre la lengua bascongada" liburuko hainbat idea eta propoposamenen arabera egindakoa da, geroago Aranaren izenari lotu arren eredu idatzi horren sorrerea.
Azkuek euskerazko gramatikak idatzi zituan:

"Erderaz' orainarteko izkiralariak legez' izkinde au izkiratu baneu' arazu ta buruauste gitsiago emon izango eustan nire asmoak, eznintzan itz barririk sortuteko premina latzean egongo, liburu bi baten ipini bearrik bere ezneuan izango, eta ganera nire lantso onek eukiko dauzan arerio askok' abegi obea egingo eutsen" (izkindea, vii).

Azkue, hiztegigilea

Diccionario vasco-español-francés (1905-1906).
15 urtez jardun eban hiztegia osotzen, eta ezin hobea izan zan emoitzea. Oraindino asko erabilten da.

Literatur lanak

Narrazinoak be idatzi zituan Azkuek. Bilboko La Abeja (1889-1890) hilabetekarian argitaratu eban Peru Matraka ta Pedr'anton, amaitu barik laga ebana eta "Ezti-Abauak" goitizenaz idatzi ebana.

1. Bein da betiko (1893, 1898 bigarrenez).
    Lekeitioko legenda edo elezahar bat hartzen dau oinarritzat.     Bizkaieraz idatzi eban.

    Ondokoak be ezin ahaztu:
2. Urkiolako igarlea,
3. Kristobal andia,
4. Eremutarra,
5. Batxi guzur (1897).
6. Ardi galdua (1918) .
Liburu hau gipuzkeraz idatzi eban. Indiano baten istorioa kontetan dau: Ameriketara joan, aberastu eta bere herrira bueltan datorren pertsonaia da gaia.
7. Latsibi
1989an argitaratu eben Euskaltzaindiak eta Labayru Ikastegiak. Latsibi gertaera historikoa abiapuntutzat hartzen dau Azkuek: 1890eko hauteskundeak Mungia aldean.

Azkue, folkloristea

Cancionero Popular Vasco. Euskal
Herriko kanten bildumea.

Euskalerriaren Yakintza.
Lau liburukitan jasoten dira ohiturak, kantak, esakerak, legendak...

Azkue, musikagilea.

Opera bi (Urlo eta Ortzuri) sei zarzuela idatzi zituan, hizkuntza bitan (Colonia Inglesa eta Pasa de Chimbos gazteleraz, eta lau euskeraz: Vizkaytik Bizkaira, Eguzkia nora, Aitaren bildur eta Sasi-eskola).
Ganera, pianorako sonata bat, 6 ahotsetarako Benedictus bat, O Jesu, Dir in trene, Daniel oratorioa, Lamindano euskal sinfonia.

___________________________________________________________